Olumsuz Koşullanma Nedir?
Olumsuz koşullanma nedir hakkında daha bilinçli bir bakış için Btibbimedikal ekibinin hazırladığı yazıya başlayalım.
Bazen neden çekindiğimizi, sustuğumuzu ya da belirli bir davranışı daha başlamadan bıraktığımızı düşündüğümüzde, cevabın yalnızca kişisel deneyimlerimizde olmadığını fark ederiz. Hepimizin hayatında “Bunu yaparsam ne derler?”, “Böyle davranmak ayıp olur”, “Benim gibi biri bunu yapamaz” gibi cümlelerin izleri vardır. Bu cümleler çoğu zaman yalnızca bireysel düşünceler değil, içinde yaşadığımız toplumla kurduğumuz uzun ilişkinin ürünüdür.
Olumsuz koşullanma, psikolojide belirli bir davranışın hoş olmayan bir sonuçla ilişkilendirilmesi sonucunda o davranıştan kaçınma eğiliminin öğrenilmesi olarak açıklanabilir. Sosyolojik açıdan bakıldığında ise kavramı daha geniş bir çerçevede düşünebiliriz: Toplum, bazı davranışları ödüllendirirken bazılarını ayıplama, dışlama, küçümseme veya cezalandırma yoluyla sınırlar.
Koşullanma bireysel, sonuçları toplumsaldır
Bir çocuk soru sorduğunda sürekli “çok konuşma” uyarısı alıyorsa zamanla yalnızca belirli bir ortamda susmayı değil, kendi merakını bastırmayı da öğrenebilir. Bir genç farklı giyindiğinde alay konusu oluyorsa, ilerleyen yıllarda tercihlerini başkalarının tepkisine göre düzenleyebilir.
Burada önemli nokta, bireyin tamamen pasif olması değildir. İnsanlar toplumsal beklentileri yorumlar, onlara direnebilir ve dönüştürebilir. Fakat toplumsal normlar, davranışların olası bedellerini belirlediğinde seçimlerimizin sınırlarını da etkiler.
UNICEF’in verileri, toplumsal cinsiyet normlarının erken çocuklukta şekillenmeye başladığını gösteriyor. Dünya genelinde 5-14 yaş grubundaki kız çocukları, erkek çocuklarına kıyasla her gün toplam 160 milyon saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yapıyor.
Toplumsal normlar: “Normal” olanı kim belirliyor?
Norm, yalnızca kural değildir
Toplumsal normlar, yazılı yasalardan çok daha geniş bir alana yayılır. Nasıl konuşmamız, nasıl giyinmemiz, aile içinde hangi sorumlulukları üstlenmemiz veya hangi meslekleri “kendimize uygun” görmemiz üzerinde etkili olabilir.
Olumsuz koşullanma burada özellikle görünmez bir biçimde çalışır. İnsan her zaman açık bir cezayla karşılaşmaz. Bazen yalnızca bakışlar, alay, sessizlik veya “Senin yerinde olsam böyle yapmazdım” gibi ifadeler yeterlidir.
Bu nedenle sosyolojik açıdan önemli soru “İnsan neden böyle davranıyor?” kadar “Başka türlü davrandığında neyle karşılaşacağını düşünüyor?” sorusudur.
Cinsiyet rolleri ve öğrenilmiş sınırlar
Toplumsal cinsiyet bunun güçlü örneklerinden biridir. “Erkekler ağlamaz”, “Kadınlar daha fedakâr olmalı”, “Bakım verme kadınların doğasında vardır” gibi kabuller biyolojik gerçekler değil, toplumsal olarak üretilen beklentilerdir.
Bir kişi bu beklentilere uymadığında doğrudan cezalandırılmasa bile küçümsenebilir, yetersiz görülür veya çevresinden uzaklaştırılabilir. Böylece birey zamanla yalnızca dışarıdan gelen baskıya değil, kendi içindeki “yapmamalıyım” duygusuna da göre hareket etmeye başlayabilir.
Güncel veriler bu sürecin yalnızca bireysel tercihlerden ibaret olmadığını gösteriyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre kadınlar dünya genelinde erkeklerin yaklaşık 2,5 katı kadar ücretsiz ev ve bakım işi yapıyor. Kuzey Afrika ve Batı Asya’da bu fark dört katın üzerine çıkıyor.
Kültürel pratikler ve olumsuz koşullanma
Kültür, insanların dünyayı anlamlandırmasını sağlayan güçlü bir çerçevedir. Ancak kültürel pratikler sorgulanmadığında, belirli davranışları “doğal” ve değişmez gösterebilir.
Örneğin bir ailede çocukların büyüklerin yanında konuşmaması saygının göstergesi kabul edilebilir. Başka bir kültürde ise tartışmaya katılmak özgüven göstergesi olarak değerlendirilebilir. Aynı davranışın farklı toplumlarda farklı anlamlar taşıması, “normal” dediğimiz şeyin önemli ölçüde toplumsal olduğunu hatırlatır.
Saha araştırmaları bize ne söylüyor?
Saha çalışmaları, insanların normları yalnızca bildiklerini değil, başkalarının beklentilerini de hesaba kattıklarını gösteriyor. 2024 tarihli UN Women çalışması, toplumsal normların ölçülmesinde hâlâ ciddi kavramsal sorunlar bulunduğuna dikkat çekiyor: Araştırmaların normları farklı biçimlerde tanımlaması, nedensellik ilişkilerinin her zaman net olmaması ve kolektif eylemin yeterince hesaba katılmaması bunlar arasında.
Bu bulgu önemli. Çünkü olumsuz koşullanmayı yalnızca “insanların zihnindeki yanlış düşünceler” olarak görmek, toplumsal yapının etkisini gözden kaçırabilir.
Güç ilişkileri: Koşullanma kimin işine yarıyor?
Pierre Bourdieu’nün sembolik şiddet kavramı burada açıklayıcıdır. Sembolik şiddet, insanların eşitsiz güç ilişkilerini çoğu zaman doğal ve meşru kabul etmeleriyle ilgilidir. Böylece toplumsal hiyerarşiler yalnızca açık baskıyla değil, gündelik alışkanlıklar ve kabuller aracılığıyla da yeniden üretilebilir.
Örneğin bir kişinin ekonomik veya kültürel açıdan daha güçlü insanların bulunduğu bir ortamda kendisini “yetersiz” hissetmesi, yalnızca özgüven problemi olmayabilir. Hangi konuşma biçimlerinin, kıyafetlerin, eğitim geçmişlerinin veya davranışların “saygın” kabul edildiğini belirleyen toplumsal bir düzen de söz konusu olabilir.
Bu noktada toplumsal adalet yalnızca kaynakların eşit dağıtılması anlamına gelmez. İnsanların kendilerini ifade edebilme, söz söyleyebilme ve toplumsal yaşamda eşit değer görme imkânları da önemlidir. Aksi durumda eşitsizlik, insanların kendi sınırlarını kendilerinin çizdiği bir biçimde devam edebilir.
Direnç de toplumsal bir süreçtir
Yine de koşullanma değişmez değildir. İnsanlar yeni ilişkiler kurdukça, farklı kültürlerle karşılaştıkça ve deneyimlerini paylaştıkça öğrendikleri normları sorgulayabilir.
Bunun küçük ama güçlü bir örneği ev içindeki bakım sorumluluklarının paylaşılmasıdır. Rwanda’da yürütülen 3R programının değerlendirmesinde topluluk çalışmaları, erkeklerin ve kadınların bakım sorumluluklarını yeniden düşünmesini hedefleyen müdahaleler arasında yer aldı. Program, bakım emeğinin tanınması, azaltılması ve yeniden dağıtılmasını merkeze aldı.
Bu tür örnekler bize değişimin yalnızca bireyin “daha güçlü olmasıyla” gerçekleşmediğini gösteriyor. Çevre, kurumlar ve toplumsal ilişkiler de değiştiğinde farklı davranışların mümkün hale gelmesi kolaylaşıyor.
Sonuç: Öğrendiklerimizin ne kadarı gerçekten bize ait?
Olumsuz koşullanma nedir sorusuna yalnızca psikolojik bir yanıt vermek eksik kalabilir. Sosyolojik açıdan baktığımızda, korkularımızın, çekincelerimizin ve bazı davranışlardan kaçınma biçimlerimizin toplumsal deneyimlerle şekillenebildiğini görüyoruz.
Belki de kendimize şu soruları sormak önemli: Hangi davranışlarımızı gerçekten istediğimiz için yapıyoruz, hangilerinden başkalarının tepkisinden çekindiğimiz için vazgeçiyoruz? Çocukluğumuzdan beri “normal” kabul ettiğimiz hangi davranışları bugün yeniden düşünmek isterdik? Bir toplumda bize öğretilen sınırların dışında yaşama fırsatı bulduğumuzda kendimizi nasıl hissederdik?
Kendi hayatınızda olumsuz koşullanma olarak gördüğünüz bir deneyim oldu mu? Toplumsal normların kararlarınızı, ilişkilerinizi veya kendinize bakışınızı değiştirdiğini düşündüğünüz bir anı paylaşır mısınız?
Alt başlıklara h4 düzeyi ekleyelimKişisel gözlemleri daha somutlaştıralım
Alt başlıklara h4 düzeyi ekleyelim
Kişisel gözlemleri daha somutlaştıralım
Olumsuz koşullanmayı psikolojik kavramlardan ayıralım
Btibbimedikal ailesi olarak Olumsuz koşullanma nedir konusunda daha fazla içerik için sizi tekrar bekliyoruz.