Hangi Hak Sınırlandırılamaz?
Her birimiz, her gün birkaç kez bu soruyu soruyoruz. “Hangi hak sınırlandırılamaz?” Hem de en önemli anlarda: kahve alırken, trafikte sinirlenirken ya da internetten alışveriş yaparken. Çünkü, aslında çoğu hak, çok “sınırlandırılabilir”, değil mi? Hani o meşhur “herkesin özgürlüğü, başkasının özgürlüğüyle sınırlıdır” lafını hatırlıyoruz. Ama bazen sınırları ihlal etme noktasında bir sınır çizilmiyor. Hadi gelin, biraz “hak”ları sınırlandırmaya çalışalım… tabii eğlenerek!
“Özgürlük” ve “Sınırlama” Arasındaki Efsanevi Fark
Bir düşünün, özgürlük hakkını kullanmak bir anlamda her şeyin izni olduğu bir durum mu? Yani mesela sabahları uyanıp, pijama ile çarşıya gitmek hakkım mı? Sanırım değil. O halde özgürlük, “bazı haklar sınırlandırılabilir” ilkesine tabidir. Ama bir hak var ki, o asla sınırlandırılamaz: yemek hakkı!
> Arkadaşım: “Bir hak var ki sınırlandırılamaz, o da yeme içme hakkıdır!”
> Ben: “Yani, bu dünya üzerindeki tek şey mi gerçekten sınırsız olan?”
> Arkadaşım: “Kesinlikle! Birini bir dakika aç bırakırsan, o kişi en sonunda deli olur, özgürlükten falan bahsedemezsin.”
Buna göre, insanın bu dünyada sınırsız hakkı olan şey nedir derseniz, o da; “aç kalmama hakkı” olur. Kimse, sizi aç bırakmaya hakkı yok! Özellikle sabah kahvaltısı için herkesin temel haklarını savunması gerektiğini düşünüyorum. Haklar çok güzel ama aç kalmak? O başka, o da sınırları fazlasıyla aşar.
Kişisel Alan ve Mahremiyet: Kimin Kimi Araması Gerek?
Bir diğer sınırlandırılamaz hak ise, tabii ki kişisel alanımız. Yani bu da şöyle bir şey: mesela ben, sinemaya gidip rahatça film izlemek hakkına sahibim, ama abla hemen yanımda koca koca patlamış mısırları çırpıyorsa… o zaman bunun hakkını elinden almak, tamamen insanlık dışı bir şey değil mi? Sinemada insanlar genellikle sessizliği tercih eder. Bu durumda, kişisel alanınıza giren, filmin ortasında patlamış mısır yiyen birini gördüğünüzde, onu hemen mahremiyet ihlali olarak raporlayabilirsiniz.
Hadi bir de diyalog kuralım:
> Ben: “Beni yalnız bırakın, şu an film izliyorum!”
> Yanımdaki Kişi: “Ama burada herkes patlamış mısır yiyor.”
> Ben: “O zaman bir tane daha al, hepimiz burada yiyeceğiz. Ama ben sadece filmini izleyen bir insanım!”
Yani evet, “kişisel alan” dediğimiz kavram, aslında herkesin sınırlarını, hatta pop corn yiyenlerin bile sınırlarını koruyan bir durum.
Bir Dünya Var, Kimse Kimseyi Takmasın!
Bu konuda hepimizin ortak derdi var. Gündelik hayatta gördüğümüz bir olay var ki, bu olay bazen sizi şaşkına çevirir: o da, toplum içinde “yapılmaması gereken şeyler” ve yapılanlar. Örneğin, en basitinden şu meseleye bakalım: toplu taşıma! Yani siz bir otobüse bindiğinizde, hemen yanınıza oturan kişinin sigara içmesi sınırları tamamen aşmış bir hak ihlali değil midir? Kaldı ki, sigara içmek de hak mıdır? Bence burada küçük bir müdahale gerekebilir. Yani sigara içmek hakkı, açık alanda bile olmalı, bir otobüste değil!
> Ben: “Özür dilerim, ama burası kapalı bir alan. Sigara içemezsiniz.”
> Yanımdaki Kişi: “Ama ben özgürüm!”
> Ben: “Evet, ama otobüs de özgür, o da sigara içemiyor.”
Özgürlük ve haklar, sosyal hayatta gerçekten de bazen sıkı bir denetim gerektiriyor. Kimse kimsenin ölüme terketme hakkına sahip değildir, değil mi?
Hangi Haklar Gerçekten Sınırlandırılamaz?
Evet, yemek hakkı, kişisel alan hakkı, sigara içme özgürlüğü gibi şeyler, belki de bizim için gerçekten sınırlandırılamaz haklardır. Fakat, bazı haklar gerçekten de sınırlandırılabilir. Her şeyin bir sınırı vardır. Örneğin, aşırı “kendini gösterme hakkı” bazen çok fazla olabilir. Hani şu Instagram’da sürekli poz veren ve her anını paylaşan tipler var ya… onlar için “hak” kelimesinin sınırı nedir? Veya sesli sesli herkese “bunu yap” diyen biri için de… bazen haklar da gerçekten insanlar için bir sınır teşkil eder.
Tabii ki, bu haklar gerçekten ciddi meseleler de yaratabilir. “Sosyal medyada herkesin hayatını görmek zorunda mıyız?” sorusunun da cevabını aslında hepimiz çok iyi biliyoruz.
Sonuç: Haklar, Zor Olur!
Sonuç olarak, haklar bir denge işidir. Tabii ki bazı haklar vardır ki, kesinlikle sınırlandırılamaz. Ancak bazen bu hakları savunmak da bir “sanat”tır. Herkesin sınırlarını koruyarak, bazen hayatta neyin doğru, neyin yanlış olduğuna karar vermek de önemli. Neyse ki, yaşamda her şeyin sınırı vardır; yemek de dahil!
Peki siz, hangi hakları sınırlandıramazsınız? Hangi sınırlar gerçekten önemli? Yorumlarda tartışalım.